παρουσίαση βιβλίου του κ.Ματθαίου Γιωσαφάτ με τίτλο: «ΝΑ ΠΑΝΤΡΕΥΤΕΙ ΚΑΝΕΙΣ Η ΝΑ ΜΗN ΠΑΝΤΡΕΥΤΕΙ;»

Την Παρασκευή 28 Νοεμβρίου και ώρα 20:00 στη Στοά του Βιβλίου θα πραγματοποιηθεί παρουσίαση βιβλίου του κ.Ματθαίου Γιωσαφάτ με τίτλο: «ΝΑ ΠΑΝΤΡΕΥΤΕΙ  ΚΑΝΕΙΣ  Η ΝΑ ΜΗ ΠΑΝΤΡΕΥΤΕΙ;» (μια ψυχαναλυτική - και όχι μόνο - προσέγγιση στα θέματα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, του έρωτα, της αγάπης, της επιλογής συντρόφου και του γάμου).

Το βιβλίο θα παρουσιάσουν:

Βίκυ Φλέσσα, Δημοσιογράφος

Δημήτρης Ρήγας, Ψυχίατρος Ψυχαναλυτής, Εκπαιδευτής Αναλυτής της Ελληνικής Εταιρείας Αναλυτικής Ομαδικής & Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας και της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας

Αθηνά Χατζούλη, Ψυχολόγος, Καθηγήτρια τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εκπαιδεύτρια Αναλύτρια της  Ελληνικής Εταιρείας Αναλυτικής Ομαδικής & Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας

«Κοινότητα και Κοινωνία»: η κοινωνιολογική παρακαταθήκη του Ferdinand Tönnies (1855-1936)

Ο Ferdinand Tönnies γεννήθηκε στις 26 Ιουλίου του 1885 στο Oldenswort της Γερμανίας. Καταγόταν από μια αρκετά πλούσια οικογένεια, γεγονός που του εξασφάλισε αργότερα μεγάλη οικονομική άνεση και ψυχική ισορροπία. Ο πατέρας του, August Tönnies, ήταν ένας εύπορος γαιοκτήμονας και κτηνοτρόφος στην παραθαλάσσια πόλη Husum της Βόρειας Γερμανίας κοντά στα σύνορα με την σημερινή Δανία, μέρος όπου εγκαταστάθηκε αργότερα η οικογένεια Tönnies. Έτσι ο Ferdinand Tönnies, που θα αφήσει ανεξίτηλα ίχνη στην ιστορία της κοινωνιολογίας ως ένας θερμός υποστηρικτής και γλαφυρός αναλυτής της κοινότητας (Gemeinschaft), θα γαλουχηθεί και θα ωριμάσει σε ένα περιβάλλον που βρίσκεται σε άμεση συσχέτιση με την φύση, τους τοπικούς δεσμούς γειτνίασης και φιλίας, το ανιδιοτελές πνεύμα, τα γνήσια ήθη και έθιμα, την ήρεμη οικογενειακή ζωή, και τέλος με την ελεύθερη και ανιδιοτελή έκφραση της φυσικής βούλησης (Wesenwille), στοιχεία που συγκροτούν την ρομαντική εικόνα της κοινότητας (Gemeinschaft). Από τους κοινωνιολόγους της γενιάς του, είναι ο μοναδικός που μεγάλωσε σε επαρχιακή πόλη και όχι σε αστικό περιβάλλον.

Η ευχάριστη βιωματική εμπειρία της αυθεντικής Gemeinschaft σε συνδυασμό με την ήρεμη και έμπλεη συναισθηματικότητας οικογενειακή ζωή ήρθε να μετριάσει το άγχος αποχωρισμού που βίωσε ο Tönnies ως έφηβος, όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την ζεστασιά και την απλότητα της επαρχιακής πόλης για να σπουδάσει σε μεγάλα πανεπιστήμια της Γερμανίας. Αυτή η μετάβαση από την επαρχιακή κοινότητα στην αστική κοινωνία, η οποία τελούσε υπό καθεστώς ραγδαίας εκβιομηχάνισης, αποτέλεσε για τον Tönnies το εφαλτήριο για την συγγραφή του μνημειώδους έργου του «Κοινότητα και Κοινωνία» (Gemeinschaft und Gesellschaft). Έτσι λοιπόν ο επιλεγμένος τίτλος του θεμελιώδους έργου του αντανακλά τόσο την πραγματική αντίθεση μεταξύ προβιομηχανικής και βιομηχανικής περιόδου, μιας αντίθεσης που στις αρχές του 20^ου αιώνα ολοένα και οξυνόταν, όσο και την ψυχολογική εξέλιξη του ίδιου του συγγραφέα. Ο Tönnies πολλές φορές στο έργο του αναδεικνύει και εγκωμιάζει την σπουδαιότητα της οικογένειας, την οποία θεωρεί κεντρικό πυρήνα της κοινοτικής ζωής, εκφράζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο μια νοσταλγική επιθυμία, αλλά και μια καθήλωση στους κοινούς δεσμούς αίματος. Με λόγια του ίδιου του Tönnies: «Η ζωή της οικογένειας αποτελεί την γενική βάση της Gemeinschaft όπως διατηρείται στο χωριό και στην ζωή της επαρχιακής πόλης. Η κοινότητα του χωριού και οι ίδιες οι μικρές πόλεις μπορούν να θεωρηθούν σαν ευρείες οικογένειες, ενώ οι διάφορες συγγενικές ομάδες και τα σπίτια αντιπροσωπεύουν τους στοιχειώδεις οργανισμούς του σώματος της, ενώ οι συντεχνίες, οι συνεταιρισμοί και οι υπηρεσίες εκφράζουν τους ιστούς και τα όργανα της πόλης».  

Η μητέρα του Ferdinand Tönnies, η  Ida Mau, προερχόταν από οικογένεια Λουθηρανών με αυστηρές ηθικές αρχές. Ο πατέρας της μάλιστα ήταν πάστορας. Έτσι λοιπόν ο Tönnies από πολύ μικρή ηλικία θα μυηθεί στο θρησκευτικό δόγμα του προτεσταντισμού, όμως  με το οξυδερκές και κριτικό πνεύμα του, θα συνειδητοποιήσει ότι η θρησκευτική πίστη, πέρα από την ικανοποίηση των μεταφυσικών αναγκών του ανθρώπου επιτελεί και άλλη μια σημαντική λειτουργία στα πλαίσια της Gemeinschaft. Αποτελεί όχι μόνο τον βασικό άξονα πάνω στον οποίο γίνεται εφικτός ο κοινωνικός έλεγχος, αλλά και το συμβολικό μέσο ρύθμισης και συντονισμού των μεμονωμένων εκφράσεων της φυσικής βούλησης. Όπως γράφει και ο ίδιος «Η εκκλησία αποτελεί τον πραγματικό φορέα του ελέγχου». Αντίθετα στην πόλη και στους μητροπολιτικούς σχηματισμούς η θρησκεία χάνει την σημασία της και οι λειτουργίες της επιτελούνται πλέον από την δημόσια γνώμη της μάζας, η οποία μεταφέρει και εκπροσωπεί την ηθική της Gesellschaft. Ο ίδιος ο Tönnies παρέμεινε σε όλη του την ζωή αγνωστικιστής και μόνον προς το τέλος υποστήριξε ότι μπορεί να υπάρξει μια παγκόσμια αδογμάτιστη θρησκευτική κοινότητα ικανή να ενσωματώσει και να υπηρετήσει ολόκληρη την ανθρωπότητα, μια άποψη που συνάδει με την ακλόνητη πεποίθησή του για την αναπτυξιακή πορεία του ατόμου από τις πρωτογενείς συνομαδώσεις του χωριού και της επαρχιακής πόλης μέσω των αστικών συλλογικοτήτων των νεωτερικών μητροπόλεων έως έναν κρατικό σοσιαλισμό οικουμενικής εμβέλειας. Αυτή του η αποστασιοποίηση από την θρησκευτική πίστη και την δογματική προσκόλληση προήλθε σε έναν σημαντικό βαθμό από την συναναστροφή του με τον γνωστό Γερμανό ποιητή Theodor Storm.

Το 1872 ο Tönnies ξεκίνησε σπουδές κλασικής φιλολογίας και ιστορίας στα πανεπιστήμια της Ιένας, της Λειψίας, της Βόννης, του Βερολίνου και του Τύμπιγγεν. Το 1877 αποκτά διδακτορικό δίπλωμα, ενώ ένα χρόνο αργότερα μεταβαίνει στην Αγγλία για να μελετήσει το έργο του Thomas Hobbes, μια επιπλέον πανεπιστημιακή σπουδή, η οποία ήταν ιδιωτική και χρηματοδοτήθηκε από την εύπορη οικογένειά του. Ο Tönnies θεωρείται ως ο ευρωπαίος επιστήμονας που έφερε την αναθέρμανση και τον επαναπροσδιορισμό της φιλοσοφικής σκέψης του Hobbes. Το 1881 εκπονεί διατριβή στο πανεπιστήμιο του Κίελου και γίνεται Privatdozent, ιδιότητα που του δίνει το δικαίωμα να δίνει διαλέξεις. Το 1887 εκδίδει το θεμελιώδες και μνημειώδες έργο του «Gemeinschaft und Gesellschaft», το οποίο θα επανεκδοθεί με φοβερή επιτυχία το 1912. 

Ο Tönnies εντάσσεται σε διάφορους επιστημονικούς και καλλιτεχνικούς κύκλους της Γερμανίας και συναναστρέφεται μεταξύ άλλων γνωστές και πνευματώδεις γυναίκες της εποχής του, όπως η ζωγράφος Franziska Gräfin zu Reventlow και η ψυχαναλύτρια Lou Andreas-Salome. Η τελευταία μάλιστα υπήρξε μαθήτρια του Sigmund Freud και αντικείμενο έντονου πάθους του φιλοσόφου Friedrich Nitzsche, o οποίος έγινε περισσότερο μισάνθρωπος και μηδενιστής όταν η Andreas-Salome του αρνήθηκε να παντρευτούν. Ωστόσο ο Tönnies παντρεύτηκε την Marie Sieck με την οποία απέκτησε πέντε παιδιά.

Στις αρχές του 20^ου αιώνα ο Τönnies με την οικογένειά του μετακομίζει στο Αμβούργο, η πρώτη μεγάλη πόλη στην οποία αποφασίζει να εγκατασταθεί. Το 1909 ιδρύει μαζί με τους Max Weber, Werner Sombart και Georg Simmel την Γερμανική Κοινωνιολογική Εταιρεία, στην οποία υπήρξε πρόεδρος και  δραστήριο μέλος μέχρι το 1933. Την ίδια χρονιά (1909) γίνεται καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Κίελου. Κατόπιν δικής του επιθυμίας συνταξιοδοτείται από τα καθήκοντά του το 1916. Ακολουθούν δύσκολα χρόνια. Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η δεινή οικονομική κατάσταση λόγω του πληθωρισμού αναγκάζει τον Tönnies και την οικογένειά του να πουλήσουν το σπίτι τους στο Eutin και να επιστρέψουν στο Κίελο. Εκεί αναλαμβάνει εκ νέου πανεπιστημιακά καθήκοντα και διδάσκει κοινωνιολογία έως το 1933. Ταυτόχρονα δημοσιεύει συνεχώς εργασίες και βιβλία, μέσα από τα οποία εκφράζει δημοσίως την αντίθεσή του προς την ιδεολογία και το περιεχόμενο του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος. Η προσκόλλησή του στις βαθιές αξίες του Διαφωτισμού και του δυτικοευρωπαϊκού πνεύματος καθώς και η ασίγαστη επιθυμία του για κοινωνικές μεταρρυθμίσεις δεν του επιτρέπουν να μην αντιδράσει μπροστά στην επερχόμενη εθνικοσοσιαλιστική λαίλαπα. Αυτό βέβαια θα του κοστίσει ακριβά. Η κυβέρνηση Χίτλερ καθαιρεί τον Tönnies από το αξίωμα του προέδρου της Γερμανικής Κοινωνιολογικής Εταιρείας. Εις ένδειξη διαμαρτυρίας παραιτούνται αρκετά μέλη, μεταξύ των οποίων και ο ημέτερος Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Οι δυνατότητες για δημοσιεύσεις και για έκφραση των ρομαντικών κοινοτιστικών απόψεων του Tönnies περιορίζονται στο ελάχιστο, ένα σοβαρό πλήγμα για έναν πνευματικό άνθρωπο που είχε γράψει ως τότε πάνω από δέκα βιβλία και αρκετές δεκάδες άρθρα. Η σύνταξή του πέφτει στα επίπεδα της βασικής, γεγονός που τον αναγκάζει να πουλήσει το μεγαλύτερο μέρος της πλούσιας βιβλιοθήκης του. Ο Ferdinand Tönnies πέθανε στο Κίελο στις 11 Απριλίου του 1936, σε ηλικία 81 χρόνων.       

Η ομάδα ως ιδιότυπη οντότητα: θεωρητικά υποδείγματα, 

René Kaës (2008): Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες της ομάδας. Αθήνα.

1.    Συστηματοποίηση των θεωρητικών υποδειγμάτων

Στην επιστημονική βιβλιογραφία εντοπίζονται διαφορετικές προσεγγίσεις για την εννόηση και την ερμηνεία του ομαδικοαναλυτικού φαινομένου, οι οποίες εδράζονται σε διαφορετικές επιστημολογικές παραδόσεις. Συστηματοποιώντας την ετερογένεια και την πολυπλοκότητα των θεωρητικών επόψεων για την ομάδα διακρίνονται κατ΄αρχήν τέσσερις βασικές κατηγορίες:  1) λειτουργισμός (functionalism), 2) δομισμός (structuralism), 3) εξελικτισμός (evolutionism) και 4) μετασχηματιστικά υποδείγματα.  

2.    Λειτουργισμός(functionalism)

Η παράδοση του λειτουργισμού αναδεικνύει και εξαίρει τις λειτουργίες που επιτελεί η ομάδα και τις διαδικασίες που υποστηρίζουν την επιτέλεσή τους, δίνοντας μικρή σημασία στα άτομα ως συστατικά στοιχεία της ομάδας. Η ομάδα εδώ συλλαμβάνεται εμπειρικά ως ένα λειτουργικό σύστημα αμοιβαίων σχέσεων αλληλεξάρτησης.  Οι βασικές λειτουργίες της ομάδας σταχυολογούνται στη συνέχεια.

Ø  Οι λειτουργίες του ηγέτη (leadership): ψυχαναλυτικά ο ηγέτης είναι ο αντιπρόσωπος των πλευρών του εαυτού που τα μέλη της ομάδας εγκαταλείπουν, για να τα αντικαταστήσουν με ψυχικά μορφώματα, τα οποία μπορούν να μοιραστούν μεταξύ τους. Τα μέλη της ομάδας μεταθέτουν και αναθέτουν στον ηγέτη την εκπροσώπηση των ιδεωδών τους, των ιδεών τους και των ειδώλων και με αυτόν τον τρόπο ταυτίζονται τόσο μεταξύ τους όσο και με τον ίδιο τον ηγέτη.

Ø  Οι λειτουργίες του Ιδεώδους: βασίζεται στον μηχανισμό της εξιδανίκευσης (πρωτογενής και δευτερογενής), ο οποίος προστατεύει από την έλλειψη και την εγκατάλειψη, αλλά και από την εξάρτηση και την οδύνη, εξαίροντας σε βαθμό απόλυτης τελειότητας τα χαρακτηριστικά του αντικειμένου, ώστε να εξασφαλίζονται η ναρκισσιστική αυτάρκεια και η παιδική παντοδυναμία. Ο «ναρκισσισμός των μικρών διαφορών» καλλιεργείται στις ομάδες με στόχο να ξεχωρίζει κανείς από τους άλλους, να προβάλλει τον εαυτό του, να θεωρεί την δική ρτου ομάδα καλύτερη και ανώτερη από άλλες κ.ά.

Ø  Οι λειτουργίες πίστης και η ομαδική αυταπάτη: αποτελούν λειτουργίες αντιμαχόμενες το κριτήριο του ελέγχου της πραγματικότητας. Η λειτουργία της πίστης συντηρεί τη διάψευση της έκπτωσης του καλού αντικειμένου και συντηρεί την προσδοκία για σωτηρία, προστασία και ικανοποίηση των αναγκών (βασικές υποθέσεις του Bion για την Εξάρτηση και το Ζευγάρωμα). Η «ομαδική αυταπάτη» (D. Anzieu) σημαίνει την πίστη στη σύμπτωση της ατομικής προσδοκίας με την εκπλήρωσή της από την ομάδα.

Ø  Οι μετα-αμυντικές λειτουργίες: κοινές αμυντικές λειτουργίες που προσφέρονται από την ομάδα πάνω στις οποίες δύναται να συραφθούν οι ατομικοί αμυντικοί μηχανισμοί (E . Jaques). Μετα-άμυνες θεωρούνται οι ασυνείδητες συμμαχίες των μελών, το διαψευσιακό συμβόλαιο, η κοινότητα άρνησης κ.ά.

Ø  Οι λειτουργίες ομαδικού περιβλήματος: η ομάδα έχει ως βασική λειτουργία τη θέσπιση φραγμών και την οριοθέτηση των συνόρων της με το εξωτερικό περιβάλλον προκειμένου να διασφαλίσει την εσωτερική της συνοχή. Κεντρική είναι η έννοια του «Εγώ-δέρμα» ένας μεταψυχολογικός όρος από τον D. Anzieu. Το Εγώ-δέρμα επιτελεί τις εξής οχτώ λειτουργίες: 1) συγκράτηση, 2) περίεξη, 3) αλεξιδιεγερτικό σύστημα, 4) εξατομίκευση, 5) διαισθητηριακότητα, 6) στήριξη της σεξουαλικής διέγερσης, 7) Λιβιδινική επαναφόρτιση, 8) εγγραφή των απτικών αισθητηριακών ιχνών.   Η ομάδα αναπαριστάται ως σώμα – το ομαδικό σώμα και το δέρμα της ομάδας αποτελούν ταυτόχρονα πίστη, αυταπάτη, αναπαράσταση και αμυντικό μόρφωμα. Το «ομαδικό περίβλημα»: χαρακτηρίζει τη λειτουργία της περίεξης, του φίλτρου και της αλεξιδιέγερσης. «Η ομάδα είναι ένα περίβλημα που κρατάει μαζί τα άτομα. Όσο δεν έχει συσταθεί αυτό το περίβλημα, μπορεί να υπάρχει η ανθρώπινη συνάθροιση, αλλά ομάδα δεν υφίσταται» (D. Anzieu). Το ομαδικό ψυχικό περίβλημα είναι ένα δίκτυο που περικλείει τις σκέψεις, τα λόγια και τις πράξεις, επιτρέποντας στην ομάδα να δημιουργήσει τον δικό της εσωτερικό χώρο και μια χρονικότητα που της ανήκει.

Ø  Οι λειτουργίες αναπαράστασης και τα συστήματα ερμηνείας: αναφέρεται στη δημιουργία και την κατασκευή αυτό-αναπαραστάσεων της ομάδας (μύθοι, ιδεολογίες, πεποιθήσεις κ.ά.) που παράγονται από τον λόγο της ομάδας για την ομάδα και τα μέλη της με στόχο τη διάθεση ενός κοινού πλαισίου ερμηνείας της πραγματικότητας.

3.    Δομισμός (structuralism)

Στον αντίποδα του λειτουργισμού τοποθετείται ο δομισμός, σύμφωνα με τον οποίο η δομή προΐσταται της λειτουργίας. Η έμφαση δίνεται στους σκοπούς της ομάδας, στους κανόνες που διέπουν τις σχέσεις των μελών, στους νόμους της ομάδας και στις αρχές οργάνωσης της ομάδας. Η ομάδα αποτελεί μια δομή που οργανώνει μια σχετικά αυτόνομη ψυχική πραγματικότητα.

Ø  H Ομαδική μήτρα (Foulkes): ο Foulkes υποστήριζε τη θεραπευτική δράση της ομάδας θεωρώντας ότι κάθε ψυχική ασθένεια κατασκευάζεται σε ένα πολύπλοκο δίκτυο διαπροσωπικών σχέσεων. Η ομαδική ψυχοθεραπεία συνιστά μια αντιμετώπιση του δικτύου των διαταραχών στο σύνολό του, είτε στο σημείο προέλευσης μέσα στην ομάδα προέλευσης, είτε έχοντας τοποθετήσει το άτομο υπό συνθήκες μεταβίβασης μέσα σε μια ξένη (θεραπευτική) ομάδα.

Ø  Η ομαδική νοοτροπία (Bion): η ψυχική δραστηριότητα που διαμορφώνεται σε μια ομάδα με αφετηρία τις ομόθυμες όσο και τις ανώνυμες ασυνείδητες επιθυμίες των μελών της. 

Ø  Ο συν-εαυτός (A. Abraham): αναφέρεται στην απροκάλυπτη και μαζική εμφάνιση μιας χαοτικής κατάστασης, ενός προ-αντικειμενότροπου σταδίου, όπου δεν υφίσταται ακόμη ξεκάθαρη διάκριση υποκειμένου και αντικειμένου. Παραπέμπει στην έννοια του «πρωτοψυχικού» στη θεωρία του Bion. Ο συν-εαυτός παίζει έναν οργανωτικό ρόλο για τη βασική ασφάλεια των ομαδικών δεσμών απέναντι στα άγχη που παράγονται στην ομάδα.

Ø  Το ομαδικό πεδίο (Κ. Lewin): το θεραπευτικό ζεύγος αναλυτής – αναλυόμενος δημιουργεί ένα δυαδικό πεδίο μεταβιβάσεων και αντιμεταβιβάσεων. Σύμφωνα με τον C. Neri το πολυπροσωπικό πεδίο περιγράφει τη σχέση των μελών της ομάδας συμπεριλαμβανομένου του αναλυτή, κατά την οποία από κοινού συνεργούν στην τροφοδότηση του πεδίου της ομάδας. Το πρότυπο του πεδίου περιλαμβάνει τη διαδικασία μετασχηματισμού της δομής και των συντελεστών της.

Ø  Ο νόμος της ομάδας: διακρίνεται από τον ομαδικό νόμο, ο οποίος αναφέρεται στο σύνολο των κανόνων και των απαγορεύσεων που οργανώνουν τους δεσμούς και τη συμπεριφορά των μελών της ομάδας. Ο ομαδικός νόμος είναι δεδομένος, έρχεται απέξω, απευθύνεται σε όλους και εφαρμόζεται από όλους. Αντίθετα ο νόμος της ομάδας είναι ένας τοπικός νόμος, τον οποίο αποδέχονται τα μέλη της ομάδας ή τους έχει επιβληθεί κατά τρόπο υπόρρητο ή έκδηλο για την ικανοποίηση των φαντασιακών τους σκοπών.

Ø  Ο ομαδικός λόγος: η πολλαπλότητα των αλληλοδιαπλεκόμενων ατομικών λόγων και η αλληλουχία των ατομικών εκφορών παράγουν ένα πρωτότυπο ομιλιακό σύνολο, που φέρει το αποτύπωμα των επιδράσεων του ασυνειδήτου. Πρώτος ο Bion πρότεινε τη σφαιρική ακρόαση της ομάδας. Στόχος είναι η συναγωγή των κοινών θεμάτων και η αναγωγή αυτού του ομαδικού λόγου σε μια ασυνείδητη οργάνωση που ανήκει από κοινού σε όλα τα υποκείμενα. Ότι λέγεται μέσα στην ομάδα υποτίθεται ότι το εκφέρει ένα υποκείμενο-ομάδα. Αυτό που κατανοεί ο αναλυτής το προτείνει με τη μορφή μιας κατασκευής ή ερμηνείας την οποία απευθύνει στην ομάδα στο σύνολό της.

Ø  Οι ομαδικές συγκινήσεις: ο Bion έθεσε τις συγκινησιακές εμπειρίες σε δεσπόζουσα θέση ως προς τη διαμόρφωση της ψυχικής ζωής των ομάδων. Οι συγκινήσεις είναι πρωτόλειες συναισθηματικές καταστάσεις, που γεννιούνται μέσα στο «πρωτοψυχικό», όπου το φυσικό, το ψυχικό και το ψυχολογικό παραμένουν αδιαφοροποίητα. Μέσα στην ομάδα οι συγκινήσεις πολλές φορές εκφράζονται ανώνυμα.

Ø  Δομικά υποδείγματα και ερμηνεία: η ερμηνεία δίνεται με όρους ομάδας, αναφέρεται στα αντικείμενα ως μορφώματα και διαδικασίες της ίδιας της ομάδας, η ομάδα είναι ο αποδέκτης των ερμηνειών.

4.    Εξελικτισμός

Τα εξελικτιστικά υποδείγματα αναδεικνύουν την πορεία της ομάδας από μια αρχική φάση μέχρι την τελική φάση. Οι ομάδες όπως και τα άτομα γεννιούνται, βιώνουν κρίσεις ανάπτυξης και φάσεις σταθερότητας, περνούν από ασθένειες και στο τέλος πεθαίνουν. Η κεντρική ιδέα είναι η αλληλουχία των φάσεων της ομαδικής διαδικασίας.

Βασικό εν προκειμένω είναι το ζήτημα της παλινδρόμησης και της ερμηνείας.

5.    Μετασχηματιστικά πρότυπα

Τα πρότυπα μετασχηματισμού υπογραμμίζουν τους δεσμούς μεταξύ των μελών της ομάδας και του κάθε μέλους με την ομάδα. Ουσιαστικά σκιαγραφούν τους όρους της αμοιβαιότητας ανάμεσα στο σύνολο και στα υποκείμενα του συνόλου.

Ø  Η εργασία της ομαδικής ψυχικής συναρμογής (René Kaës): συνδέεται με την έννοια του ομαδικού ψυχικού οργάνου, η οποία αντλεί από την κλασική θεωρία του Freud  για την έννοια και τον σκοπό του ψυχικού οργάνου.  Το ομαδικό ψυχικό όργανο είναι ένα όργανο μη αναγώγιμο στο ατομικό ψυχικό όργανο, του οποίου δεν συνιστά προέκταση. Εκτελεί μια ιδιόμορφη ψυχική εργασία, εκείνη της παραγωγής και της επεξεργασίας της ψυχικής πραγματικότητας εντός της ομάδας. Η συγκεκριμένη συναρμογή και διευθέτηση των ψυχισμών ορίζει την ψυχική πραγματικότητα ή την «ψυχή» της ομάδας.

Ø  Η διαλεκτική ένταση των δυο πόλων του ψυχικού οργάνου: το ψυχικό όργανο αναπτύσσεται μέσα από τη διαλεκτική εντασιακή σχέση δυο πόλων: ο πρώτος πόλος, ο ισομορφικός αντιστοιχεί σε αυτό που ο Freud περιέγραψε ως μάζα, δηλαδή ένα  κοινό αντικείμενο για τα μέλη μιας ομάδας με την προϋπόθεση την απώλεια των ατομικών ορίων του Εγώ. Ο ισομορφικός πόλος σημαίνει μη –διαφοροποίηση, στόχος της είναι η μείωση ή η άρνηση της απόστασης μεταξύ ομαδικού ψυχικού οργάνου και του υποκειμενικού ψυχικού χώρου. Σε στιγμές κρίσης, η ομάδα συσπειρώνεται στον ισομορφικό πόλο, συνδέοντας τα μέλη της σε μια αδιάρρηκτη ενότητα σαν ένα σώμα. Ο δεύτερος πόλος είναι ο ανθρωπομορφικός, εδώ η διαφοροποίηση του χώρου του ομαδικού ψυχικού οργάνου από τον χώρο του ατομικού ψυχικού οργάνου επιτρέπει την ανάπτυξη της σχέσης του ατόμου προς την ομάδα. Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η κοινοποίηση και οικειοποίηση των δομικών απαγορεύσεων, ο ομαδικός νόμος να προκαλεί αλλά και να εμπεριέχει συγκρούσεις, αλλά και να φιλοξενεί συναισθήματα αμφιθυμίας και να διευκολύνει τους αποχωρισμούς. Μέσα από την πόλωση, την κίνηση μεταξύ ισομορφικού και ανθρωπομορφικού πόλου, η ομάδα εμφανίζεται σαν μια εγκαλούσα δομή, η οποία καθορίζει τις αναγκαίες για τη λειτουργία και την επιβίωσή της ψυχικές τοποθεσίες. 

  

ενδεικτική βιβλιογραφία

René Kaës (2008): Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες της ομάδας. Αθήνα.

Didier Anzieu (2003): Το Εγώ – Δέρμα. Αθήνα.