Στο πρώιμο έργο του, μελετάει ο Simmel, την ιδιαίτερη σχέση που υποστυλώνεται ανάμεσα στις διαδικασίες διαφοροποίησης και εξατομίκευσης. Όμοια με τον Durkheim εξυμνεί τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η αύξηση της κατανομής-εξειδίκευσης της εργασίας μέσα στο κοινωνικό σύνολο, για να καταλήξει αργότερα στο συμπέρασμα ότι η επαγγελματική ενασχόληση των ατόμων σε ειδικευμένες θέσεις εργασίας επιδρά μεταλλακτικά τόσο στην κοινωνική δομή όσο και στη δομή της προσωπικότητας των ατόμων. Δεν μεταβάλλεται δηλαδή μόνο το μακροσκοπικό σκέλος του οργανικού συνόλου της κοινωνίας, αλλά αλλαγές παρατηρούνται και στις ανθρώπινες συνειδήσεις, ιδίως στη ροπή απογαλακτισμού του ατόμου από πρωτογενείς ομάδες.
Ως αφετηριακό σημείο ορίζεται η γενική αύξηση του πληθυσμού καθώς και η συμπαραγόμενη ανάγκη για «εξοικονόμηση ενέργειας» (Kraftersparnis), μια έννοια που κατέχει κεντρική θέση στην κοινωνιολογική σκέψη του Simmel. Οι έμψυχες επανδρώσεις των ποικίλων μορφών καταβάλουν προσπάθειες για ικανοποίηση των αναγκών και διατήρηση του κοινωνικού ιστού. Το αποθεματικό δυναμικό για ενέργεια ζωής και δράσης, που υπάρχει σε κάθε κοινωνία χαρακτηρίζεται από τον Simmel ως απόπειρα για εξοικονόμηση ενέργειας που θα εγγυηθεί την πιθανότητα διατήρησης της κοινωνίας στο απώτερο μέλλον. Για να γίνει καταληπτή η συλλογιστική του Simmel θα προσαρμόσουμε τη γραμμή σκέψης του σε ένα κλασικό μοντέλο ερμηνείας της κοινωνικής εξέλιξης, όπου κυριαρχούν τέσσερα πεδία, με το κάθε πεδίο να χρωματίζεται από μια συγκεκριμένη διαδικασία:
Σχήμα 1: Η σχέση πεδίου και διαδικασίας.
ΠΕΔΙΟ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
| Κοινωνική δομή | Διαφοροποίηση |
| Άτομο | Εξατομίκευση |
| Πολιτισμός | Εξορθολογισμός |
| Φύση | Εκκοινωνισμός, εκτεχνίκευση |
Όπως προκύπτει από τα πρωταρχικά κείμενα του Simmel για την κοινωνική διαφοροποίηση, το εναρκτήριο λάκτισμα δίνεται στο πεδίο της «κοινωνικής δομής», όπου η διεργασία της "διαφοροποίησης" λαμβάνει μια διττή μορφή:
1. Κατανομή-ειδίκευση της εργασίας: ο πληθυσμός μετατοπίζεται σταδιακά από την ύπαιθρο σε αστικά κέντρα και ανάλογα με τις γνώσεις, τις δεξιότητες, τις ικανότητες, τις κλίσεις και τα ταλέντα του καθενός, προκύπτει μια κατανομή της εργασίας καθώς και μια πλειάδα σχετικών επαγγελμάτων και αγορών. Ανταγωνισμός και συνεργασία έρχονται να αλλάξουν το ομοιόχρωμο τοπίο των σχέσεων και να τις κάνουν πιο έμμεσες και λιγότερο προσωποπαγείς, με την έννοια ότι στις οικονομικές κυρίως συναλλαγές, εισάγεται η έννοια της αφηρημένης και τυπικής διαμεσολάβησης. Για παράδειγμα ο αγοραστής ενός προϊόντος δεν ενδιαφέρεται πλέον για την προσωπικότητα και τον ιδιωτικό βίο του παραγωγού, αλλά για το προϊόν αυτό καθαυτό, δηλαδή για την χρηστική του αξία. Σε αυτό το πλαίσιο κεντρική είναι η σημασία ενός κοινά αποδεκτού μέσου ανταλλαγής, δηλαδή του χρήματος.
2. Λειτουργική διαφοροποίηση: οι οικονομικές συναλλαγές μεταξύ των ατόμων δημιουργούν την ανάγκη για αποδέσμευση του οικονομικού συστήματος από το πολιτικό. Αυτό σημαίνει ότι ενώ στην προβιομηχανική, φεουδαρχική περίοδο ο έλεγχος και ο καθορισμός της παραγωγικής διαδικασίας ήταν ένα θεόσταλτο δικαίωμα του χωροδεσπότη-φεουδάρχη, υπήρχε δηλαδή μια συνταύτιση οικονομικού και πολιτικού συστήματος, αναφύεται στη νεωτερική κοινωνία του αστικού καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής η θεμελιώδης διάκριση μεταξύ πολιτικού και οικονομικού συστήματος. Σταδιακά προκύπτουν διάφορα υποσυστήματα που αναλαμβάνουν την επιτέλεση μιας συγκεκριμένης λειτουργίας. πχ. νομικό σύστημα με τη λειτουργία απόδοσης δικαιοσύνης Στο σύνολό τους τα υποσυστήματα αυτά τελούν υπό καθεστώς αμοιβαίας αλληλεπίδρασης και ενίσχυσης.
Σε επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε πως η διαφοροποίηση της κοινωνικής δομής σχετίζεται με το άτομο και την εξατομίκευση (βλ. Σχήμα 1).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου