Κοινωνία των πολιτών και οικονομική κρίση

Η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα ολοκληρώνεται σήμερα, δυστυχώς μέσα σε κλίμα μίζερο, αβέβαιο και ελάχιστα εορταστικό. Χωρίς παιανισμούς και διθυράμβους, χωρίς την επίπλαστη ευμάρεια της δάνειας κατανάλωσης και του πλαστικού χρήματος που οι τράπεζες χορηγούσαν χωρίς φειδώ και οι αδηφάγοι καταναλωτές έτρεχαν να προλάβουν για να ξοδέψουν τον άκοπο πλούτο αβίαστα στις φαραωνικές κατασκευές του Αμαρουσίου και στους κομψούς πεζόδρομους της Αθήνας. Μια δεκαετία που κλείνει με τους πολίτες-καταναλωτές να χάνουν την ταυτότητα του καταναλωτή που τους είχε αποδόσει η κλασική βιομηχανική κοινωνία και να προσανατολίζονται πλέον στην ενεργή συμμετοχή, στην ανάπτυξη νέων ιδιωτικών πρωτοβουλιών, στην οργάνωση κινημάτων, στην διαμόρφωση αστικής αντι-κουλτούρας και γενικότερα στη συγκρότηση νέων περιεκτικών συλλογικών ταυτοτήτων, ικανών να επικοινωνήσουν αιτήματα που η πολιτική δεν είναι σε θέση ή δεν θέλει να εκφράσει.

Η "επάνασταση του καναπέ" και η παθητική-υποτακτική σκέψη αποτελούν σήμερα, εν μέσω οικονομικής κρίσης, παρωχημένα πρότυπα προσαρμογής στα νέα δεδομένα. Μόνο γκρίνια και έωλη τραπεζορητορεία παράγουν.    

Η αυτο-οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών που υπερβαίνει νεο-μηδενιστικές τάσεις και ακρότητες και βασίζεται σε καίρια, ουσιαστικά και καθημερινά προβλήματα του πολίτη, αξιώνει την προοπτική μιας παραγωγικής και δημιουργικής δύναμης  για κοινωνική αλλαγή. Ελπίζω η χειραφέτηση του υποκειμένου και η επανενταξή του σε νέες μορφές συλλογικής έκφρασης να αποτελέσει τον κινητήριο μοχλό για βελτίωση των όρων διαβίωσης σε μια κοινωνία όπου η αδιαφάνεια, ο νεποτισμός, η οικογενειοκρατία και η φαυλότητα παράγονται και αναπαράγονται από το ίδιο το πολιτικό σύστημα.



Καλή χρονιά με υγεία σε όλους!

Ποσοστά διείσδυσης στο Διαδίκτυο ανά ήπειρο-Στοιχεία για το 2009

Σύμφωνα με το Internet World Stats, για το 2009 τα ποσοστά διείσδυσης στο Διαδίκτυο ανά ήπειρο αντικατοπτρίζουν σημαντικές διαφορές και ανισότητες, οι οποίες στοιχειοθετούν το φαινόμενο του Ψηφιακού Χάσματος.

Παρόλο που η τάση για περαιτέρω διασύνδεση ατόμων, ομάδων και κοινωνιών με το Διαδίκτυο συνεχίζει να είναι σε παγκόσμιο επίπεδο αυξητική, οι αποκλίσεις από τον παγκόσμιο μέσο όρο (26,6%) παραμένουν σημαντικές. Το υψηλότερο ποσοστό διείσδυσης στον παγκόσμιο πληροφοριακό πλούτο εξακολουθεί να διατηρεί η Βόρεια Αμερική με 76,2% του πληθυσμού της να έχει πρόσβαση στο Διαδίκτυο, ενώ το χαμηλότερο ποσοστό διείσδυσης εντοπίζεται στην αφρικάνική ήπειρο, στην οποία μόλις το 8,7% του πληθυσμού της αξιώνει δικαιώματα πρόσβασης στο Διαδίκτυο.

Γενεαλογία του Διαδικτύου

Εάν η πρώτη εξελικτική φάση του Διαδικτύου χαρακτηριστεί ως «φάση των ελίτ» (1969-1991), αφού εκείνη την περίοδο διασυνδεδεμένους υπολογιστές είχαν μόνο τέσσερα αμερικάνικα πανεπιστήμια και ο αμερικάνικος στρατός, και η δεύτερη εξελικτική φάση του Διαδικτύου δύναται να ονομαστεί «φάση διείσδυσης και προσαρμογής» (1991-2002), εννοώντας ότι η μαζικοποίηση του Διαδικτύου και οι πρώτοι πειραματισμοί με τα ηλεκτρονικά δίκτυα εντοπίζονται στις αρχές της δεκαετίας του 1990, τότε η τρίτη κατά σειρά εξελικτική φάση δύναται να χαρακτηριστεί ως «φάση αφομοίωσης» ή ως «φάση του κοινωνικού λογισμικού» (βλ. Giannakopoulos 2008, Allen 2004).

Το Facebook, το Twitter, τα blogs και οι λοιπές μορφές κοινωνικής δικτύωσης που πρωτοεμφανίστηκαν στις αρχές της νέας χιλιετίας, και οι οποίες συνεχίζουν να αναπτύσσονται έως και σήμερα, αποτελούν πλέον χειροπιαστές αποδείξεις, και όχι απλές ενδείξεις, ότι τα άτομα στο Διαδίκτυο επιδιώκουν να δικτυώνονται με τους φίλους τους, να αναζητούν παλιές τους γνωριμίες, να γνωρίζουν καινούργια άτομα, να συζητούν για θέματα της επικαιρότητας, να δημοσιεύουν ειδήσεις και απόψεις, να δημιουργούν κοινότητες ειδικών ενδιαφερόντων, να ψηφίζουν σε δημοσκοπήσεις, να προτείνουν νέες ιδέες για την πολιτική ζωή, να παρεμβαίνουν με κριτικό τρόπο σε πολιτικές αποφάσεις, να ψυχαγωγούνται και να ενημερώνονται. Μέσα από την πυκνή δέσμη των online δραστηριοτήτων διαμορφώνονται νέοι «ανοιχτοί χώροι» (Münch 2001) κοινωνικής ενσωμάτωσης και πολιτικής έκφρασης, οι οποίοι υπερβαίνουν την τοπικότητα του κοινωνικού βιόκοσμου, αλλά και την εδαφική κυριαρχία του έθνους-κράτους. Σε κοινωνιολογικούς όρους αυτό σημαίνει ότι στο παγκόσμιο ηλεκτρονικό χωριό οι ανθρώπινες πράξεις αποσυνδέονται σταδιακά από τοπικά πλαίσια αναφοράς και επανασυνδέονται διαλεκτικά σε νέες υπερσυνοριακές και χωρικά αδέσμευτες συνάφειες διαλογικής επικοινωνίας. Έτσι η υπό διαμόρφωση παγκόσμια κοινωνία των πολιτών εδράζεται σε μεγάλο βαθμό σε μικρές ομάδες καθώς και στην ανάδυση των «tiny publics» (Fine/Harringhton 2004).

Υπό αυτή την έννοια, με την επανάσταση των νέων Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας (ΤΠΕ) το βασανιστικό δίλημμα της κλασικής βιομηχανικής κοινωνίας «καταναλωτής ή πολίτης;» (Lewis/Inthorn/Wahl-Jorgensen 2005) μετατοπίζεται στο εξίσου βασανιστικό δίλημμα της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας «πολίτης ή διαδικτυακός πολίτης;». Ωστόσο, δεν πρόκειται για επιτακτικά διλήμματα που επιζητούν άμεσες λύσεις ή απαιτούν οριστική απόφαση για την πλήρη άρση τους. Πολύ περισσότερο πρόκειται για διπολικές οργανωτικές αρχές της ατομικής και συλλογικής δράσης, οι οποίες επαναπροσδιορίζουν τη σχέση μεταξύ τεχνολογιών επικοινωνίας και συμμετοχής του πολίτη.

Το νέο δίλημμα: πολίτης ή διαδικτυακός κοσμοπολίτης (netizen);

Ο κόσμος σήμερα μεταβάλλεται ραγδαία, αποχαιρετώντας τον Γαλαξία του Γουτεμβέργιου και καλωσορίζοντας την ψηφιακή επανάσταση ως δυνατότητα αναζωογόνησης της δημόσιας σφαίρας. Ήδη, πολλοί μελετητές και αναλυτές του κυβερνοχώρου θεωρούν ότι η αποκεντρωμένη αρχιτεκτονική και η διαδραστικότητα (interactivity) των υπερσυνοριακών ηλεκτρονικών διαύλων επικοινωνίας προωθούν και ενισχύουν α) την ενεργητική συμμετοχή του ατόμου στη δημόσια σφαίρα, β) την κατασκευή συλλογικών ταυτοτήτων και γ) την οργάνωση πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων, σφυρηλατώντας σταδιακά μια οιονεί παν-συμμετοχική υπερδημοσιότητα παγκόσμιας εμβέλειας (βλ. Γιαννακόπουλος 2005, Hasse/Wehner 1997). Το Facebook, το Twitter, τα blogs, οι εικονικές κοινότητες, και γενικότερα οι αποχρώσεις του κοινωνικού λογισμικού, αποτελούν εν προκειμένω μικροδομές υπερεθνικού εκκοινωνισμού (Vergesellschaftung) υπό την έννοια ότι αφενός παράγουν νέες μορφές κοινωνικής ενσωμάτωσης πέραν του έθνους κράτους, αφετέρου διευρύνουν τα όρια του αξιακού πλουραλισμού και των πολιτισμικών ταυτοτήτων στην κατεύθυνση του διαδικτυακού κοσμοπολιτισμού. Έτσι λοιπόν το νέο δίλημμα «πολίτης ή διαδικτυακός κοσμοπολίτης» αποτελεί μια νέα διάκριση, μια νέα διαφορά, η οποία παράγεται με την επιστροφή του υποκειμένου στη δημόσια σφαίρα.

Πώς μεταβάλλεται η κοινωνία μέσω των νέων τεχνολογιών; Σύγχρονες θεωρίες και απόψεις

Στο ως άνω ερώτημα οι απαντήσεις των κοινωνικών επιστημόνων ποικίλουν, αντανακλώντας έτσι την πολυπλοκότητα και την ετερογένεια της σημερινής κοινωνικής πραγματικότητας.

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Alain Touraine ερμηνεύει τις ψηφιακές ΤΠΕ ως την «Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση», η οποία είναι εφάμιλλης σημαντικότητας και εμβέλειας με «την εφεύρεση της ατμομηχανής και την ανάπτυξη των μηχανολογικών βιομηχανιών στις αρχές του 19ου αιώνα» (Τουraine 2001: 49). Επίσης τονίζει ότι οι κοινωνίες σήμερα δεν εξαρτώνται από την ενέργεια, αλλά από την πληροφορία, δίνοντας έτσι έμφαση στην ανατροπή της ύλης. Ωστόσο, ο Touraine διασαφηνίζει ότι η επανάσταση των νέων τεχνολογιών αποτελεί μια διεργασία μετασχηματισμού μεταξύ άλλων, οι συνέπειες της οποίας αποτυπώνονται στην εικόνα της παγκόσμιας κοινωνίας.

Ο Μanuel Castells ενσωματώνει τις επίκαιρες εξελίξεις σε ένα ενιαίο θεωρητικό σχήμα, κάνοντας λόγο για την έλευση της κοινωνίας του δικτύου (network society). Σύμφωνα με τη θεωρία του, οι τεχνολογικές καινοτομίες στα πεδία της μικροηλεκτρονικής, των τηλεπικοινωνιών, των υπολογιστών και των ψηφιακών δικτύων σφυρηλάτησαν ένα «νέο τεχνολογικό παράδειγμα» (Castells 1996: 67), τα προϊόντα του οποίου φαίνονται πρωτίστως στην καπιταλιστική οικονομία, την οποία ο Castells χαρακτηρίζει ως «πληροφοριακό καπιταλισμό». Στο κοινωνικό σύστημα παρατηρούνται ραγδαίες μεταβολές, οι οποίες σχετίζονται με διεργασίες κοινωνικο-οικονομικής αναδόμησης. Κοινωνικά κινήματα και δίκτυα αλληλεγγύης διαθέτουν πλέον με τις διαδραστικές τεχνολογίες σημαντικές δυνατότητες πολιτικής έκφρασης και δημόσιας συμμετοχής. Η συνύφανση της πληροφοριακής επανάστασης, της καπιταλιστικής οικονομίας και της αναδόμησης της σύγχρονης κοινωνίας των πολιτών συγκροτεί τον βασικό άξονα πάνω στον οποίο οικοδομείται η παγκόσμια κοινωνία του δικτύου. Ο Castells σχολιάζει όμως και την σκοτεινή πλευρά αυτής της εξέλιξης, μιλώντας για τις «μαύρες τρύπες του πληροφοριακού καπιταλισμού» και τη διαμόρφωση ενός «Τέταρτου Κόσμου» που δεν έχει πλέον σαφή γεωγραφική και εδαφική αναφορά, αλλά εκτείνεται σε παγκόσμια κλίμακα και περιλαμβάνει αυτούς που αγωνίζονται καθημερινά για επιβίωση.

Ο Jeremy Rifkin αναφέρει ότι με τις νέες ΤΠΕ ανοίγει το καυτό θέμα της πρόσβασης, αφού στην εποχή του ψηφιακού υπερκαπιταλισμού η έννοια της υλικής ιδιοκτησίας και γενικότερα το δικαίωμα της ιδιοκτησίας εκτοπίζεται σταδιακά από την «αβαρή οικονομία» και το δικαίωμα στην πρόσβαση. Όπως για τον Castells, έτσι και για τον Rifkin, σε παγκόσμιο επίπεδο χαρτογραφούνται άτομα, ομάδες και ολόκληρες κοινωνίες που δεν αξιώνουν δικαιώματα πρόσβασης στους διασυνδεδεμένους υπολογιστές και ζουν «εκτός των ηλεκτρικών πυλών» (Rifkin 2001: 414).

Ο Robert Hassan υποστηρίζει ότι τα ψηφιακά δίκτυα έχουν γίνει δομικά στοιχεία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ενώ η πρώτη φάση της ψηφιακής επανάστασης στόχευε ουσιαστικά στην ενσωμάτωση και την κινητοποίηση ατομικών οντοτήτων, η δεύτερη φάση συγχωνεύει μεγαλύτερα τμήματα του πληθυσμού και προσφέρει σε μεγάλο βαθμό δυνατότητες για ανάπτυξη συλλογικών ταυτοτήτων. Έτσι ο Hassan κάνει λόγο για μια κανονικοποίηση (normalization) της ψηφιακής επανάστασης, εννοώντας ότι ευθυγραμμίζεται με τις ανάγκες του ατόμου για προσχώρηση σε κοινότητες και ομάδες (βλ. Hassan 2004).

Ο Dominique Wolton χαρακτηρίζει το Διαδίκτυο ως «σύμβολο της Νεωτερικότητας» (Wolton 2005: 278). H διαδραστική, αποκεντρωμένη και οικολογική δομή των νέων TΠΕ ενισχύει και επιταχύνει τις βασικές αρχές του ανολοκλήρωτου προγράμματος του Διαφωτισμού, κυρίως προωθώντας τον διάλογο και την επικοινωνία μεταξύ ατόμων και συλλογικοτήτων. Κυρίως όμως, επειδή το Διαδίκτυο διαχειρίζεται μεγάλα αποθέματα γνώσης, οι σημερινοί χρήστες εξοικειώνονται με την ανταλλαγή γνώσης και μαθαίνουν να επιλύουν τις όποιες διαφορές «χωρίς βία και αίμα». Η οθόνη αποτελεί, σύμφωνα πάντα με τον Wolton, έναν τόπο αντανάκλασης της κοινωνίας, όπου τα ιδεώδη της αμεσότητας και της διαφάνειας γίνονται περισσότερο εμφανή.

Ο εξιδανικευμένος εικονικός Άλλος

Η διανθρώπινη επικοινωνία στο Διαδίκτυο εδράζεται σε μεγάλο βαθμό στο κείμενο και στις λέξεις (λεκτική επικοινωνία), περιορίζοντας σημαντικά τις διόδους για μηνύματα και συναισθήματα που εκπέμπονται από τη γενική εμφάνιση και παρουσίαση του ατόμου, τη βλεμματική επαφή, τη στάση του σώματος, την εκφορά του λόγου και τον περιβάλλοντα χώρο (μη λεκτική, εξωρηματική επικοινωνία). Το κενό που δημιουργείται από τον αποκλεισμό αυτών των εξωρηματικών στοιχείων αναπληρώνεται με ναρκισσιστικές προβολές επιθυμιών, ταυτίσεις και φαντασιώσεις, κατασκευάζοντας έτσι έναν εικονικό Άλλο, ο οποίος αποτελεί το εξιδανικευμένο αντικείμενο της αγάπης. Μόλις όμως μεταφέρουμε την online γνωριμία μας στον πραγματικό κόσμο, και από το ανώνυμο Hyperdating προσγειωθούμε στον όχι και τόσο θαυμαστό πραγματικό κόσμο, διαπιστώνουμε ότι ο εξιδανικευμένος εικονικός Άλλος, είναι και αυτός ένας άνθρωπος με ατέλειες, προβλήματα, ανησυχίες, φόβους κλπ.. Αυτή η «αποκάλυψη» ενδέχεται να προκαλέσει απογοήτευση και θυμό. Γι΄αυτό το λόγο είναι σπάνιο μια γνωριμία που ξεκινάει στο Διαδίκτυο να ευοδωθεί στην πραγματικότητα Πολύ περισσότερο τέτοιου είδους σχέσεις είναι φευγαλέες και ασταθείς.

"Τα αστάθμητα κενά του κυβερνοχώρου"

Ο Παναγιώτης Κονδύλης μετριάζει τον ενθουσιασμό και την αισιοδοξία για την τελική επικράτηση του γνωστικού-ορθολογικού στοιχείου στην κοινωνία μέσα από τις πυκνές ροές πληροφοριών των ηλεκτρονικών δικτύων, θυμίζοντας ότι «η πρώτη έγνοια του πράττοντος δεν είναι ούτε πάντα ούτε αναγκαστικά το πλήθος των πληροφοριών, αλλά η εύρεση του χρόνου για την οικείωση και την αξιολόγησή τους. (…) Στα ογκούμενα κύματα των πληροφοριών μπορεί κανείς να πνιγεί» (Κονδύλης 1998: 150). Επιπλέον για τον Κονδύλη η εξαγγελία της «ανατροπής της ύλης» είναι ιδιαίτερα παραπλανητική, διότι στις σημερινές κοινωνίες οι υλικοί παράγοντες ναι μεν αποκτούν όλο και μικρότερη οικονομική σημασία έναντι της γνώσης και της πληροφορίας («δυνάμεις του πνεύματος»), αυτό όμως δεν συνεπάγεται ότι αυτονομούνται και αναβαθμίζονται σε ουσιαστικούς παράγοντες αναπαραγωγής της κοινωνίας. Αναφέρει ενδεικτικά: «Καμμιά τεχνογνωσία και κανένας κυβερνοχώρος δεν θα μπορέσει να περιφρουρήσει την οικονομική θέση της Ιαπωνίας μέσα στον κόσμο, αν το νησιωτικό της κράτος αποκοπεί πλήρως και με συνέπεια από όλες τις πρώτες ύλες» (Κονδύλης 1998: 154). Αυτό βέβαια, ισχύει και αντίστροφα σύμφωνα με τον Κονδύλη, αφού χωρίς το «τεράστιο δυναμικό σε υλικούς πόρους και χωρίς την πολιτικό-στρατιωτική κάλυψη της πρόσβασής τους (…) οι Ηνωμένες Πολιτείες ποτέ δεν θα είχαν καταστεί ο πρωτοπόρος του κυβερνοχώρου» (Κονδύλης 1998: 154).

Τα «κενά του κυβερνοχώρου» δεν εγγυώνται σε καμία περίπτωση, όπως ευαγγελίζονται πολλοί, την αύξηση της ορθολογικότητας στο πεδίο του κοινωνικού πράττειν.