Το παράδοξο του Διαδικτύου

Το φαινόμενο του Ψηφιακού Χάσματος αναγνωρίζεται ως μια μη ηθελημένη «συνέπεια της νεωτερικότητας» (Giddens), ως ένα σύμπτωμα της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας και της γνώσης. Αφαιρώντας από την ανάλυσή μας κάθε κανονιστική και αξιακή αναφορά, μπορούμε να πούμε ότι η όχι και τόσο πρωτόγνωρη διαίρεση του κόσμου σε έχοντες και μη έχοντες αντανακλά τις παραδοξότητες και τις αντινομίες της ψηφιακής επανάστασης.

Από τη μια πλευρά η τεχνολογική δομή των νέων τεχνολογιών «πολλοί προς πολλούς» δημιουργεί τις ελπίδες για διαμόρφωση ένας νέου κοινωνικού χώρου άμεσης συμμετοχής και έκφρασης ατομικών και συλλογικών οντοτήτων, όπου τα αιτήματα της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών μεταβάλλονται σε «απανταχού παρουσία» (Habermas 1997). Έτσι η «μονόδρομη σκέψη» (Τouraine 2001) της κλασικής βιομηχανικής εποχής, η οποία εξαντλείται στην έλλειψη πίστης για συγκρότηση και οργάνωση αυτόνομων συλλογικών φορέων δράσης, ικανών να επηρεάζουν πολιτικές αποφάσεις, αποδυναμώνεται σημαντικά.

Από την άλλη πλευρά η λογική κατανομής των δικαιωμάτων πρόσβασης στους προσομοιωμένους κόσμους και στον πληροφοριακό πλούτο είναι επιλεκτική και οδηγεί σε ανισότητες και σε κατάτμηση της κοινωνίας σε μεταξύ τους ασύνδετα και ανομοιογενή μέρη, απειλώντας την κοινωνική συνοχή. Έτσι συναρθρώνεται το παράδοξο μεταξύ τεχνολογικής και κοινωνικής δομής του Διαδικτύου.

Έτσι λοιπόν ανακύπτει το παράδοξο μεταξύ τεχνολογικής και κοινωνικής δομής του Διαδικτύου, το οποίο μπορούμε να καλέσουμε απλά το παράδοξο του Διαδικτύου.

Η διαλεκτική του κυβερνοχώρου συντάσσεται και ανασυντάσσεται μέσα από την διαρκή κίνηση ανάμεσα σε online και offline, ανάμεσα στο 0 και το 1, ανάμεσα στην τεχνοφοβία και την τεχνοφιλία, ανάμεσα στην εικονική ενσωμάτωση και τον εικονικό αποκλεισμό, ανάμεσα στο μέσο και το μήνυμα και τέλος, ανάμεσα στο Πραγματικό και το Εικονικό. Το Ψηφιακό Χάσμα σύμφωνα με την φιλοσοφία της «ψηφιακής διαλεκτικής» (Lunenfeld 1999) δεν μπορεί να οδηγήσει σε μια καινούργια σύνθεση, με την έννοια μιας πλήρους ανάκλησης και κατάργησης της τεχνολογίας ή μιας πλήρους ψηφιοποίησης της κοινωνίας, όπως αυτή σκιαγραφήθηκε στην τριλογία «Matrix».

Έτσι λοιπόν με το να μιλάμε γενικά και αόριστα για εξοπλισμό του πληθυσμού με υπολογιστές και δίκτυα καθώς και για εκπαίδευση του πληθυσμού πάνω σε θέματα χρήσης του μέσου, περιοριζόμαστε σε σισύφειες προσπάθειες τετραγωνισμού του κύκλου. Πολύ πιο ρεαλιστική φαίνεται η λύση της ενσωμάτωσης των νέων τεχνολογιών σε συγκεκριμένους θεσμούς, όπου η κοινωνική δομή και η λειτουργία τους μπορούν να συμβάλλουν στο να γίνουν οι νέες τεχνολογίες πιο ανθρωποκεντρικές, πιο δημοκρατικές και πιο περιεκτικές (Warschauer 2004).

Ίσως θα έπρεπε να μας απασχολεί λιγότερο η δυαδική θέαση ενός ανόμοια διευρυνόμενου κόσμου, ενός κόσμου που επισκιάζεται από την διαλυτική και διασπαστική λογική του Ψηφιακού Χάσματος και να επικεντρωθούμε περισσότερο στην καταγραφή και την αξιολόγηση των κοινωνικών δομών, των κοινωνικών προβλημάτων, της κοινωνικής οργάνωσης και γενικότερα των κοινωνικών θεσμών προκειμένου να δούμε πως οι νέες τεχνολογίες μπορούν σήμερα να τους βελτιώσουν.

Έτσι λοιπόν, δεν μιλάμε πλέον για το φαινόμενο του Ψηφιακού Χάσματος και για τους τρόπους υπέρβασής του, αλλά για το πως η πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες και το πως η δημιουργική χρήση τους μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική ενσωμάτωση σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό, διεθνές και παγκόσμιο επίπεδο. Σε όρους τεχνολογικής πολιτικής αυτό μεταφράζεται ως η μετατροπή του Ψηφιακού Χάσματος σε ψηφιακή ευκαιρία.